In the fourth volume Gefilte film. Jewish Themes in
Cinema the reader will find texts by Polish film experts. Experienced
academics and university graduates discuss works that are diverse and very
different from each other: films made within the framework of genre cinema and
being examples of auteur cinema; originated in Europe and overseas; feature and
documentary; contemporary and from a few decades ago; talking about the
Holocaust, but also about Jewish tradition and culture; and finally, those that
tell about the formation of Israel.
It seems obvious how many different perspectives the
history and culture of Jews got in cinema, but this knowledge remains vague
until you get to know such a study as the three-volume Gefilte film series published in Poland. The originator and editor of the series, Joanna
Preizner, announces that this fourth volume will be the last one. That adds a
reason to get to know its content. Of the masterpieces fundamental to the
subject, and omitted form the previous volumes, only an analysis of Jan Němec's Diamonds of the Night can be found here. Instead, the reader gets an
overview of the Jewish issue in The Last Stage by Wanda Jakubowska and The
Wedding by Andrzej Wajda – both described many times from a different angle;
there is a founding myth of the state of Israel in the Exodus by Otto Preminger,
unknown in Poland; there is a reference to Jewish mythology in films as
forgotten as The Emperor and the Golem by Martin Frič and Daydream by Janusz Majewski; shows in a new light films still remembered, such as Aimée
and Jaguar by Max Färberböck, Everything is an illumination by Liev
Schreiber, or the documentaries by Marcel and Paweł Łoziński... The Gefilte
film series may close with this volume, but the theme remains alive, open
to future films and new interpretations of the old ones.
Professor Tadeusz Lubelski
*
This is probably the last volume in the series Gefilte
film. Jewish themes in the cinema. When a few years ago I sent a letter to
Polish film experts with a proposal to participate in the project, I was
convinced that at best one comprehensive collection would be created.
Meanwhile, I present the reader with the fourth volume. The topic that is so
dear to me turned out to be important and inspiring also for a large part of my
environment.
Over the past four years, and using a variety of
methodologies, we have jointly explored multiple film contexts in which Jewish
themes have different places and functions. We looked at films about Jews made
by non-Jews or by directors of Jewish origin but made within the framework of
European cinematographies or the American one. We told about the authors of the
literary prototypes of the discussed works and the creators of their screen
visions. We revealed hidden meanings. There were many of them - some,
discovered while working on the text, surprised us.
Working on Gefilte film was both a pleasure and
an adventure for us. I would like to thank the authors of all texts for the
trust they placed in me by entrusting their analyses, and many of them also for
the friendship that we have managed to build over the past years. Readers - for
the fact that they reached for more books. Maybe someday, when new films with
Jewish themes appear or new suggestions for reading the old ones, I will offer
them to read the fifth volume?
Joanna Preizner (from the introduction)
W IV tomie
„Gefilte film. Wątki żydowskie w kinie” Czytelnik znajdzie teksty polskich
filmoznawców. Doświadczeni pracownicy nauki i jej adepci omawiają dzieła
różnorodne i bardzo od siebie odmienne: filmy nakręcone w ramach kina gatunków
i będące przykładami kina autorskiego; powstałe w Europie i za oceanem;
fabularne i dokumentalne; współczesne i sprzed kilku dekad; mówiące o
Zagładzie, ale i żydowskiej tradycji i kulturze; wreszcie takie, które
opowiadają o powstaniu Izraela.
Niby wiadomo, jak
wiele różnorodnych ujęć znalazła w kinie historia i kultura Żydów, wiedza ta
pozostaje jednak mglista, póki nie pozna się takiego opracowania, jakim na
naszym gruncie stał się trzytomowy cykl Gefilte film. Inicjatorka i
redaktorka cyklu, Joanna Preizner, zapowiada, że niniejszy czwarty tom stanie
się jego zamknięciem. Tym bardziej warto poznać jego zawartość. Z
fundamentalnych dla tematu, a pominiętych w tomach poprzednich arcydzieł,
pozostała tu wprawdzie już tylko analiza Diamentów nocy Jana Němeca.
Jest to za to omówienie kwestii żydowskiej w wielokrotnie opisywanych pod innym
kątem Ostatnim etapie Wandy Jakubowskiej i Weselu Andrzeja Wajdy,
jest mit założycielski państwa Izrael w nieznanym u nas Exodusie Otto
Premingera, jest nawiązanie do żydowskiej mitologii w filmach tak zapomnianych,
jak Cesarski piekarz Martina Friča i Mrzonka Janusza Majewskiego,
jest ukazanie w nowym świetle filmów nadal pamiętanych, jak Aimée i Jaguar Maxa Färberböcka, Wszystko jest iluminacją Lieva Schreibera, czy
dokumenty Marcela i Pawła Łozińskich… Cykl Gefilte film może się wraz z
tym tomem zamknie, ale temat pozostaje żywy, otwarty na przyszłe filmy i wciąż
nowe odczytania dawnych.
Prof. dr hab.
Tadeusz Lubelski
*
To już
prawdopodobnie ostatni tom z serii Gefilte film. Wątki żydowskie w kinie.
Kiedy kilka lat temu rozesłałam wśród polskich filmoznawców list z propozycją
udziału w projekcie, byłam przekonana, że w najlepszym wypadku powstanie jeden
obszerny zbiór. Tymczasem oddaję do rąk Czytelnika tom czwarty. Temat, który
jest mi tak bliski, okazał się ważny i inspirujący także dla sporej części
mojego środowiska.
Przez ostatnie
cztery lata, posługując się rozmaitymi metodologiami, wspólnie odkrywaliśmy
wielorakie konteksty filmów, w których żydowskim motywom przeznaczono różne
miejsca i funkcje. Przyglądaliśmy się filmom o Żydach zrealizowanych przez
nie-Żydów lub reżyserów żydowskiego pochodzenia, ale tworzących w ramach
kinematografii europejskich lub amerykańskiej. Opowiadaliśmy o autorach
literackich pierwowzorów omawianych dzieł i twórcach ich ekranowych wizji.
Odsłanialiśmy ukryte znaczenia. Było ich wiele – niektóre, odkryte w trakcie
pracy nad tekstem, zaskakiwały nas samych.
Praca nad Gefilte
film była dla nas przyjemnością i przygodą zarazem. Autorom wszystkich
tekstów dziękuję za zaufanie, którym mnie obdarzyli powierzając swoje analizy,
a wielu z nich także za przyjaźń, którą udało nam się w ciągu minionych lat
zbudować. Czytelnikom – za to, że sięgali po kolejne książki. Może kiedyś,
kiedy pojawią się nowe filmy zawierające wątki żydowskie lub nowe propozycje
odczytania starych, zaproponuję im lekturę tomu piątego?
Joanna Preizner (ze
wstępu)
Web & Photos by Lech Mikulski